Tình huống rất phổ biến
Một học sinh yêu thích mỹ thuật nhưng học tốt toán. Một người mê văn chương nhưng điểm cao nhất là môn hoá. Lúc chọn ngành, hai tín hiệu này kéo về hai hướng, và cả người lớn lẫn đứa trẻ đều lúng túng.
Trước hết cần nói rõ: đây không phải nghịch lý cần giải bằng cách chọn một bỏ một. Có vài cách xử lý tốt hơn.
Tách ba khái niệm hay bị lẫn
- Sở thích tiêu thụ — bạn thích xem phim, đọc sách, nghe nhạc. Điều này không có nghĩa bạn thích làm ra chúng, vì công việc làm ra chúng khác hẳn.
- Sở thích làm việc — bạn thích quá trình: ngồi vẽ hàng giờ, mày mò sửa máy, viết đi viết lại một đoạn. Đây mới là tín hiệu đáng tin.
- Khả năng hiện tại — điểm số phản ánh khả năng ở thời điểm này với cách dạy hiện tại, không phải trần năng lực.
Nhiều trường hợp gọi là "thích nhưng không giỏi" thực ra là sở thích tiêu thụ, không phải sở thích làm việc. Cách kiểm tra: làm thử một dự án nhỏ tới nơi tới chốn — vẽ trọn một bộ tranh, viết trọn một truyện ngắn, dựng trọn một sản phẩm. Nếu quá trình đó thấy vui, tín hiệu là thật.
Bốn phương án ngoài "chọn một bỏ một"
1. Ngành ở chỗ giao
Nhiều ngành nằm giữa hai lĩnh vực: thiết kế đồ hoạ cần cả thẩm mỹ lẫn tư duy hệ thống; kiến trúc cần cả vẽ lẫn kỹ thuật; truyền thông khoa học cần cả viết lẫn nền khoa học; công nghệ âm thanh cần cả tai nhạc lẫn vật lý. Hãy tìm hiểu xem lĩnh vực bạn thích có ngành nào giao với chỗ bạn mạnh.
2. Học ngành mạnh, giữ sở thích làm hướng phụ
Chọn ngành theo khả năng, đồng thời theo đuổi sở thích qua câu lạc bộ, dự án cá nhân, hoặc học phần tự chọn. Nhiều người về sau chuyển hẳn sang hướng sở thích khi đã có nền tảng và có thu nhập ổn định.
3. Học ngành thích, bổ sung phần mình yếu
Nếu sở thích làm việc rất rõ, có thể chọn theo nó và dành thời gian bù phần kiến thức còn thiếu. Cách này khả thi khi khoảng cách không quá lớn và người học có động lực bền.
4. Hoãn quyết định
Một số chương trình cho phép học chung năm đầu rồi mới phân ngành. Nếu có, đây là lựa chọn tốt cho người còn phân vân.
Ba việc nên làm trước khi quyết
- Nói chuyện với người đang làm nghề đó — không phải người dạy về nghề đó. Hỏi một ngày làm việc thật của họ diễn ra thế nào.
- Đọc chương trình đào tạo chi tiết của ngành, xem bốn năm sẽ học những học phần gì. Nhiều người bất ngờ vì ngành không giống hình dung.
- Thử một khoá ngắn hoặc một dự án trong lĩnh vực đang phân vân.
Lời cho cha mẹ
Áp đặt theo điểm số thường dẫn tới đứa trẻ học được nhưng không muốn học, và bỏ dở hoặc đổi nghề sau vài năm. Ngược lại, để con chọn hoàn toàn theo cảm hứng mà không tìm hiểu thực tế nghề cũng rủi ro. Vai trò hữu ích nhất của cha mẹ ở giai đoạn này là giúp con lấy thông tin thật — kết nối với người trong nghề, cùng đọc chương trình đào tạo, cùng tính chi phí — rồi để con quyết.
Lưu ý: quy chế tuyển sinh, đào tạo và quy định về văn bằng do cơ quan quản lý nhà nước và từng cơ sở đào tạo ban hành, có thay đổi theo thời gian. Bài viết mô tả cách làm thường gặp; trước khi ra quyết định, hãy đọc thông báo hiện hành của chính trường bạn quan tâm và hỏi phòng đào tạo.
