Năm cuối cấp là giai đoạn áp lực nhất với phần lớn học sinh — vừa học, vừa thi, vừa phải quyết định về nhiều năm sắp tới.
Căng thẳng ở đây là bình thường. Nhưng có những dấu hiệu khác, và biết phân biệt hai loại là điều quan trọng nhất.
Căng thẳng bình thường
- Gắn với một sự kiện cụ thể — kỳ thi, hạn nộp hồ sơ.
- Giảm đi sau khi sự kiện đó qua.
- Bạn vẫn ngủ được, ăn được, vẫn gặp bạn bè.
- Nó thậm chí giúp tập trung ở mức vừa phải.
Dấu hiệu cần chú ý
- Kéo dài nhiều tuần và không gắn với sự kiện nào cụ thể.
- Không ngủ được, hoặc ngủ quá nhiều.
- Không ăn được, hoặc thay đổi ăn uống rõ rệt.
- Tránh gặp mọi người, kể cả bạn thân.
- Không đi học nổi dù không ốm.
- Thấy mọi thứ vô nghĩa hoặc mất hứng thú với thứ trước đây thích.
- Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm giúp ngay — nói với người lớn bạn tin, thầy cô, hoặc gia đình.
Tìm hỗ trợ ở đâu
- Nói với gia đình — thường nhẹ hơn bạn nghĩ.
- Thầy cô chủ nhiệm hoặc thầy cô bạn tin.
- Phòng tư vấn tâm lý học đường nếu trường có.
- Người thân khác nếu khó nói với bố mẹ.
- Cơ sở y tế nếu ảnh hưởng tới sức khoẻ.
- Tìm giúp sớm không phải yếu đuối — nó là việc khôn ngoan, và sớm thì dễ hơn.
Các nguồn áp lực thường gặp
- Kỳ vọng của gia đình — nếu nặng nề, nói chuyện thẳng thắn thường giúp được nhiều.
- So sánh với bạn bè — bạn chỉ thấy phần họ để lộ ra.
- Sợ chọn sai ngành — nhiều thứ sửa được sau này, kể cả chuyển ngành sau năm nhất.
- Sợ không đỗ nguyện vọng đầu — nó không quyết định sự nghiệp của bạn.
- Không biết mình muốn gì — rất phổ biến ở tuổi này, và bình thường.
Những thứ giúp được thật
- Ngủ đủ — ảnh hưởng tới tâm trạng và khả năng học nhiều hơn phần lớn người nghĩ.
- Vận động — không cần nhiều, đi bộ đều đặn cũng có tác dụng.
- Chia nhỏ việc — phần lớn cảm giác quá tải đến từ việc nhìn cả núi việc cùng lúc.
- Giữ một hoạt động ngoài việc học — nó cho bạn chỗ khác để nghĩ tới.
- Nói ra — với ai đó, sớm.
- Đừng cắt hết thời gian gặp bạn bè — cô lập làm mọi thứ nặng hơn.
Về việc chọn ngành
- Không cần biết chắc mình muốn gì ở tuổi mười tám — rất ít người biết.
- Thu hẹp bằng cách loại trừ — dễ hơn tìm ra đam mê.
- Nhiều thứ sửa được — chuyển ngành, học phần tự chọn, chuyển hướng sau khi ra trường.
- Đừng để việc chưa chắc thành áp lực thêm — nó là tình trạng bình thường của tuổi này.
Nếu bạn thấy bạn bè có dấu hiệu
- Hỏi thẳng và hỏi thật — bạn có ổn không, và hỏi lần thứ hai nếu lần đầu nhận câu trả lời qua loa.
- Nghe mà không vội khuyên.
- Nói cho bạn ấy biết có thể tìm hỗ trợ ở đâu.
- Nếu bạn lo lắng nghiêm trọng, nói với người lớn — thầy cô, hoặc gia đình bạn ấy.
- Đừng giữ một mình một chuyện quá lớn.
Một điều đáng nhớ
Kỳ thi và việc chọn ngành là những quyết định lớn — nhưng không phải quyết định cuối cùng.
Rất nhiều người đổi hướng sau đó, và họ vẫn ổn. Nếu giai đoạn này đang quá nặng, việc quan trọng nhất không phải học thêm — là nói với một người nào đó.
Câu hỏi thường gặp
Căng thẳng thế nào là bình thường?
Khi nó gắn với một sự kiện cụ thể như kỳ thi, giảm đi sau khi sự kiện qua, và bạn vẫn ngủ được, ăn được, vẫn gặp bạn bè.
Dấu hiệu nào cần chú ý?
Kéo dài nhiều tuần không gắn với sự kiện nào, không ngủ được hoặc ngủ quá nhiều, tránh gặp mọi người, không đi học nổi dù không ốm, hoặc thấy mọi thứ vô nghĩa.
Tìm hỗ trợ ở đâu?
Gia đình, thầy cô bạn tin, phòng tư vấn tâm lý học đường nếu trường có, người thân khác nếu khó nói với bố mẹ, hoặc cơ sở y tế.
Thứ gì giúp được thật?
Ngủ đủ, vận động dù chỉ đi bộ, chia nhỏ việc, giữ một hoạt động ngoài việc học, và nói ra với ai đó sớm.
Không biết mình muốn gì thì sao?
Rất phổ biến ở tuổi này và hoàn toàn bình thường — thu hẹp bằng cách loại trừ, và nhớ rằng nhiều thứ sửa được sau này.
